“પ્રોટેકટ એન્ડોસલ્ફાન નેટર્વક” – “એન્ડોસલ્ફાન સંરક્ષક સંર્પકસેતુ
એન્ડોસલ્ફાન શું છે?

એન્ડોસલ્ફાન છેલ્લા ૫0 વર્ષથી પ્રચલીત ખેતીની સામાન્ય અને આઠ પગ વાળી જીવાતો સામે અકસીર જંતુનાશક છે. તેની ભલામણ વિવિઘ જીવાતો અને ફળમાખીના ફળ, શાકભાજી, ચા, કોફી, સોયાબીન, તેજાના, કુલ, સંશોઘીત પાક, (હાઇબ્રીડ – સુઘારેલા), અને તમાકુ, કપાસ, જેવા ખાઘ્યાન શિવાયનાં પાકો માટે થાય છે. છેલ્લા થોડા વર્ષોથી – ૨૦૦૬ થી અમેરીકામાં દુઘવાળાપશુઓ અને માંસ માટે ઉછેરવામાં આવતા પશુઓ પરનાં પરોપજીવીજીવાતો અને કાન ઉપર લગાડવામાં આવતા ઓળખ ચિન્હમાં થતી પરોપજીવી જીવાતો સામે રક્ષણ માટે એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

વિશ્વમાં હાલમાં એન્ડોસલ્ફાનનો વપરાશ ૩ કરોડ ૫૦ લાખ લીટર જેટલો અંદાજવામાં આવે છે. આમ એન્ડોસલ્ફાન પેટન્ટનાં વિશિષ્ઠ હક્ક ન ઘરાવતો વિશ્વનાં પ્રથમ પંકતીનાં પાચ ખેતી વિષયક જંતુનાશકોમાનો એક છે. વિશ્વની કુલ ખેતી થતી હોય તેવા વિસ્તરનાં ૫0% જેટલા વિસ્તરો ઘરાવતા દેશો – ચીન, ભારત, અમેરિકા, બ્રાઝીલ, આર્જેન્ટીના, ઑસ્ટ્રીલીયા, કેનેડા, મેકસીકો, ઇઝરાયેલ, નાઇઝીરીયા, સુદાન જેવા અગત્યનાં દેશોમાં એન્ડોસલ્ફાનનો બહોળો ઉપયોગ થાય છે.
ખેતીવિષયક જંતુનાશકોનું વર્ગીકરણ નીચે પ્રમાણે ચાર વર્ગમાં કરવામાં આવે છે.

ક્રમ	વર્ગીકરણ	ઝેરનાં જોખમનો પ્રકર
1	વર્ગ ૧ – અ	તિવ્ર રીતે – અતીશય જોખમી
2	વર્ગ ૧ – બ	ખૂબ જોખમી
3	વર્ગ ૨	સામાન્યરીતે – મઘ્યમ જોખમી
4	વર્ગ ૩	હળવા – ઓછા જોખમી

એન્ડોસલ્ફાનનો સમાવેશ વર્ગ રમાં સામાન્ય રીતે – મઘ્યમ જોખમી જંતુનાશક તરીખે થાય છે. આ વર્ગમાં આવતા બીજા જંતુનાશક પદાર્થોમાં ડેલ્ટામેથ્રીન, ઇમીડાકલોપીડ, પ્રોપોક્ષુર, પેરામેથીનથી શરૂ કરીને મોરથુથુ (કૉપર સલ્ફેટ) જેવા અનેક પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે. એન્ડોસલ્ફાનું વિજ્ઞાન – રસાયણ વિજ્ઞાન

શુઘ્ઘ અને પ્રાયોગીક રસાયણશાસ્ત્રના આંતર – રાષ્ટ્રીય સંઘ (આઇ. યુ. પી. એ. સી.) ઘ્વારા નક્કી થયેલું એન્ડોસલ્ફાનનું નામ ૬‚૭‚૮‚૯‚૧૦‚૧૦, હેકઝાકલોરા – ૧‚૫‚૫અ, ૬‚૯‚૯અ હેકઝાહાઇડ્રો – ૬‚૯ મિથેનો – ૨‚૪‚૩ – બેન્ઝોડાયોક્સાથાયપીન – ૩ – ઓકસાઇડ છે. એન્ડોસલ્ફાન સલ્ફયુરસ એસીડનો કલોરીન યુક્ત ચક્રિય બે આલ્કોહાલ સમુહ ઘરાવતા પદાર્થનું એસ્ટર પ્રકારનું સંયોજન છે. આ કારણે તે બીજા સામાન્ય કલોરીન યુક્ત કાર્બનીક પદાર્થો કરતાં અલગ ગુર્ણઘર્મો ઘરાવતો છે. સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પઘ્ઘતીમાં એન્ડોસલ્ફાનનું મહત્વ.

સમગ્ર વિશ્વમાં સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીનો એક મતે સ્વિકાર થયેલો છે. એન્ડોસલ્ફાન સંકલીત પાક પધ્ધતીનાં આ કાર્યક્રમમાં ખૂબ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. ભારત, ચીન, દક્ષીણ અમેરિકા અને મધ્ય અમેરિકાના સંયુક્ત દેશો અને ઑસ્ટ્રેલીયામાં એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીનાં એક અગત્યનાં ઘટક તરીકે થાય છે. સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીમાં કપાસ, સોયાબીન, કોફી, ફળો અને શાકભાજીમાં એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ એક સારો સુમેળ સર્જે છે.
આદર્શ રીતે એન્ડોસલ્ફાનનો સમાવેશ સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીમાં બે મહત્વાનાં ગુણધર્મો ને કારણે કરવામાં આવે છે. ઉપયોગીતા – ફાયદાકારક જીવાતો ઉપર ઝેરી પદાર્થોની ઓછામાં ઓછી અસર થાય તેમ કરવું – ઉદાહરણ તરીખે કેટલાક પરાપજીવી સુક્ષ્મ જીવો અને કેટલીક કિટસંહારક જીવાતો. ખેતીનાં પાકમાં નુકશાનકારક જીવાતોનાં કુદરતી દુશ્મનોને ઓછામાં ઓછું નુકશાન કરતાં પસંદગીનાં જંતુનાશક તરીખે એન્ડોસલ્ફાન અગત્ની ભૂમીકા ભજવે છે. આ ઉપરાંત એન્ડોસલ્ફાનના ઉપયોગથી સફેદ માખી, જેવી દ્વિતીય ક્રમની જીવાતો ઉપર પણ જૈવીક નિયંત્રણ મેળવી શકાય છે. આમ એન્ડોસલ્ફાનને ઘણાં પાક માટે હળવો પણ અસરકારક જંતુનાશક ગણવામાં આવે છે. કોઇ પણ જંતુનાશક માટે મુખ્ય જીવાતો સામે પ્રતિકાર શકિત વિકશીત થતી અટકાવવી અથવા પ્રતિકાર શકિત ઉપર નિયંત્રણ હોવું એ જંતુનાશકની આર્થીક ક્ષમતા માટે બહુ જરૂરી છે. એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ વારાફરથી બીજા જંતુનાશકો સાથે કરવાથી આ બાબત સહેલાઈથી કરી શકાય છે. વર્ષો સુધી એન્ડોસલ્ફાનનાં પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીમાં ઉપયોગ વિષે સંશોધન કર્યા પછી અનેક દસ્તાવેજી આધારે એકત્ર કર્યા પછી સમગ્ર વિશ્વમાં તેનો સમાવેશ સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીમાં કરવામાં આવ્યો છે. ખેતીની મોસમમાં એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ વહેલો કરવાથી ખેતીનાં પાકમાં નુકશાનકારક જીવાતોનાં કુદરતી દુશ્મનોનું સંરક્ષણ થતું હોવાથી ચુસીયા પ્રકારની જીવાતોનાં ઉપદ્રવ ઓછો થાય છે. એન્ડોસલ્ફાનના બદલે વાપરવા માટે સુચવાતા બીજા જંતુનાશકો જેવા કે કાર્બામેટ, ઓરગેનો-ફોસ્ફરસ કે સિથેટીક પઇરેથ્રોઇડ વર્ગનાં રસાયણો આ જીવાતોનાં કુદરતી દુશ્મનો માટે પણ ખૂબ હાનીકારક છે. મોસમમાં એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ વહેલો કરવાથી જંતુનાશકોનાં ખર્ચમાં ૫0% જેટલી બચત થઇ શકે છે. ભારતની અગ્રગણ્ય ખેતી સાથે સંકળાયેલી યુનીવર્સીટીઓ પૈકી પંજાબ એગ્રીકલ્ચર યુનીવર્સીટીએ વર્ષ ૨૦૦૭માં વિવિધ જંતુનાશકોનાં અભ્યાસ પછી કપાસ માટે એન્ડોસલ્ફાનને સર્વોત્તમ અને આદર્શ જંતુનાશક જાહેર કર્યો હતો.

એન્ડોસલ્ફાન અને સંકલીત પાક સંરક્ષણમાં પધ્ધતીઃ  એન્ડોસલ્ફાનન – કયા પાક અને જીવાતો ઉપર ઉપીયોગી છે?
એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારનાં પાકમાં ચુસીયા, કાતરનારી અને છિદ્ર પાડનારી જીવાતો અને કીડા ઉપર કરવામાં આવે છે. આ પાકમાં ચોખા, મકાઇ, જુવાર જેવા અનાજ, વિવિધ કઠોળ ઉપરાંત લિબુ – સંતરા જેવા ખાટા ફળનાં પાકો, શાક – ભાજી, તેલીબીયા, શેરડી, કપાસ, તમાકુ, સોયાબીન, કોફી, શોભાનાં છોડ, ઘાસ-ચારાના પાક, મશરૂમ જેવા સંવેદનશીલ પાકનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ ત્સે-ત્સે માખી (ઊંઘ આવવાનો રોગ ફેલાવતી માખી) નાં નિયંત્રણ માટે પણ થાય છે.
ખેતીની મોસમમાં એન્ડોસલ્ફાનના વહેલા ઉપયોગથી ખેતીનાં પાકમાં નુકશાનકારક જીવાતોનાં કુદરતી દુશ્મનોનું સંરક્ષણ થતું હોવાથી ચુસીયા પ્રકારની જીવાતોનો ઉપદ્રવ ઓછો થાય છે. એન્ડોસલ્ફાનના બદલે વાપરવા માટે સુચવાતા બીજા જંતુનાશકો જેવાકે કાર્બામેટ, ઑરગેનો-ફોસ્ફરસ કે સિંથેટીક પઇરેથ્રોઇડ વર્ગનાં રસાયણો હાનીકારક જીવાતોનાં કુદરતી દુશ્મનો – ઉપીયોગી જીવાતો માટે પણ ખૂબ હાનીકારક છે. ખેતીની મોસમમાં એન્ડોસલ્ફાનનો ઉપયોગ વહેલાસર કરવાથી જંતુનાશકોનાં ખર્ચમાં ૫૦% જેટલી બચત થઇ શકે છે.

પાક સંરક્ષણમાં એન્ડોસલ્ફાન

ગાંઠ માખી	ગાલ ફલાય	W.Pachydiaplosis Oryzae (W.M)
	કેલ વોર્મ	Nymphula Depunctalis
ડાંગરનાં ચુસીયા તડતડીયા	જેસીડ (પ્લાંટ હોપર)	Nephotetix Bipunctalis G N. Bipuncta; Tetigoniella sp
પાન ખાનારી ઇયળ	સ્વારર્મીગ કેટરપીલર	Spodoptera Mauritia B
થ્રીપ્સ	થ્રીપ્સ	Thrips Oryzae will
લશ્કરી ઇયળ	આર્મી વોર્મ	Pseudalatia Separata N
ભુરા કાંસીયા	બ્લુ બીટલ	Leptispa Pygmaea
જુવાર / હાઇબ્રીડ જુવાર
ગાભમારાની ઇયળ	સ્ટીમ બોરર	Chilo Zenellus S.
ચાંચડી	ફિલયા બીટલ	Chaetochnema Indica WSC
પાન ખાનારી ઇયળ	વેબ વોર્મ	Senachoria Elongata N
લશ્કરી ઇયળ	આર્મી વોર્મ	Pseudalatia Separata N
લીલી ઇયળ	ગ્રામ કેટરપીલર	Heliothis Armigera N.
મકાઇ
ગુલાબી ઇયળ	પીંક બોરર	Sesamia Inferens N
લશ્કરી ઇયળ	આર્મી વોર્મ	Pseudalatia Separata H
ગાભમારાની ઇયળ	સ્ટીમ બોરર	Chilo Zenellus S.
મોલો	એફીડ	Rhophalasiphum Maidis F.
બાજરો બાજરી
કાંસીયા	બ્લીસ્ટર બીટલ	Zonabtis Pustulata T., Lytta Tenuicoli Pell Gnathos pat pides (Lytta), Rouxi Cast
ઘંઉ
ગુલાબી ઇયળ	પીંક બોરર	Sesamia Inferens W, Typhlocyba Maculifrons Motsck, Erychroneura Jaina
મોલો	એફીડ	Rhophalasiphum Maidis F.
ઉધઇ	ટરમાઇટ	Termes Sp.
તેલીબીયાં
મગફળી
મોલો	એફીડ	Aphis Craccivora Kech.
પાન કોરીયું	લીફ માઇનર	Stomopteryx Subscivella Z.
ચુસીયા	પોડ સકીંગ બગ	Aphanus Sordidus F.
કાતરા	હેરી કેટરપીલર	Diacrisia Obliqua
એરંડો
ધોડીયા ઇયળ	સેમી લુપર	Achoea Janata L.
ડોડવા કોરનારી ઇયળ	કેપસુલ બોરર	Dichocrocis Punctiferalis G
તડતડીયાં	જેસીડ	Empoasca Distinguenda Paolli
સૂર્યમુખી
મોલો	એફીડ	Dactynotus Compositae Theb.
તલ
ગાંઠની ઇયળ	ગાલ ફલાય	Aspondylia Seaami Fell.
ભૂતીયું કુદુ	ર્સ્પીક્ષ કેટરપીલર	Acherontia Styx W.
ચુસીયા	પોડ સક્રીંગ બગ	Aphenus Sordidus F.
રાઇની માખી	મસ્ટાર્ડ સ્વેફલાય	Athalia Proxima K.
મોલો	એફીડ	Brevicoryne Brassicae Linn.
રંગીન ચુસીયાં	પેઇટેડ બગ	Bagrada Picta F.
ધોડીયા ઇયળ	કેબેજ લુપર	Trichoplusia ni
કાતરા	બિહાર હેરી  કેટરપીલર	Diacrisia obliqua
હીરાની કુંદાની ઇયળ	ડાયમંડ બ્લેક મોથ	Plutella Maculipennis
પાન જોડનારી ઇયળ	કેબેજ વોર્મ	Pieris Rapae
રોકડીયા પાક
કપાસ
ગુલાબી ઇયળ	પીંક બોલ વોર્મ	Pectinophora Gossypiella S.
ટપકાં વાળી ઇયળ	સ્પોટેડ બોલ વોર્મ	Earias Fabia S.
લીલી ઇયળ	અમેરીકન બોલ વોર્મ	Earias Insulana B.
મોલો	એફીડ	Heliothis Armigera Hbn
તડતડીયાં	જેસીડ	Empoasca Devastans Dist.
થ્રીપ્સ	થ્રીપ્સ	Anaphothips (Scirtothrips), Dorsalia Hood
પાન વાળનારી ઇયળ	લીફ રોલર	Sylepta Derogara Fb.
ભુખરા ચુસીયા	ડસ્કી કોટન બગ	Oxycaroenus Loetus K.
લાલ ચુસીયા	રેડ કોટન બગ	Dysdercus Cingulatus K.
મીલીબગ	મીલીબગ	Ferrisiana Virgata CKLL.
શણ
	એપીઓન	Apion Corchori
ધોડીયા	સેમી લુપર	Cosmophila Sabulifera
કાતરા	હેરી કેટરપીલર	Diacrisia Obliqua
લશ્કરી ઇયળ	આર્મી વોર્મ	Laphygma Spp.
શેરડી
ગાભમારાની ઇયળ	સ્ટીમ બોરર	Chilotraea Infuscatellus Snell
અગ્રકલીકાની ઇયળ	ટોપ સુટ બોરર	Scirpophaga Nivelia F.
ગાંઠ વયેની ઇયળ	ઇન્ટર નોડ બોરર	Sesamia Inferens WIK
પાયરીલા	પાયરીલા	Pyrilla Perpusilla WIK
મોલો	એફીડ	Aphis Sacchari Z.
તીતીઘોડો	ગ્રાસ હોપર	Hieroglyphus Banab Fb.
સફેદ માખી	વ્હાઇટ ફલાય	Aleurolobus Barodensis Mask. Neomaskellia Bergi S
તમાકુ
પાન ખાનારી ઇયળ	લીફ ઇટીંગ કેટરપીલર	Prodenia Litura F.
ગાભમારાની ઇયળ	સ્ટીમ બોરર	Gnorimoschema Heliopela
થડ કાપી ખાનારી ઇયળ	કટ વોર્મ	Agrotis Ypsilon
સફેદ માખી	વ્હાઇટ ફલાય	Bemisia Tabaci
મોલો	એફીડ	Myzus Persicae
મચ્યાં
થ્રીપ્સ	થ્રીપ્સ	Anaphothrips dorsalis N. Thrips tabaci Lind.
પાન કથરી	માઇટસ	Tetranychus telarius L
મોલો	એફીડ	Aphis gossypi.
કઠોળ
તુવેર
પીંછીયું કુદુ	પ્લમ મોથ	Exelastes atomosa W.
શીંગ માખ	પોડ ફલાય	Agromyza obtusa M.
શીંગનાં ચુસીયા	પોડ બગ	Clavigralla gibbosa S.
મોલો	એફીડ	Aphis medicaginis Kle
મીલી બગ	મીલી બગ	Centrococcus insolitus Green.
તીડ / તીતીધોડો	મેમ્બ્રાસીડ	Otinotus Oneratus W.
વટાણા
પાન ખાનારી ઇયળ	લીફ ઇટીંગ કેટરપીલર	Lephigma exigua Hb.
લીલી ઇયળ	પોડ બોરર	Heliothis armigera H.
મોલો	એફીડ	Macrociphum pisi Kalt
પાન કોરીયું	લીફ માઇનર	Liripmyza Spp.
ઘોડીયા ઇયળ	સેમી લુપર	Plusia Orichalcea
મગ, અળદ, ચોળી, વાલ અને અન્ય કઠોર
મોલો	એફીડ	Aphis craccivora koch
થડ માખી	સ્ટેમ ફલાય	Ophiomyia centrosematis sp.
પાન વાળનારી ઇયળ	લીફ વેબલર	Cydia critica
ગાભખોદીયું	બીફ માઇનર	Chromatomyia horticola
કાતરા	હેરી કેટરપીલર	Diacrisia oblique
ચાંચડી	ફલીયા બિટલ	Maduraia sp. / Luperodes
કાંસીયા	બ્લીસ્ટર બીટલ	Mylabris sp.
થ્રીપ્સ	થ્રપ્સ	Thysanoptera
શીંગ માખ	પોડ ફલાય	Melanagromyza obtusa
લીલી ઇયળ	પોડ બોરર	Heliothis armigera
ટપકાંવાળી ઇયળ	સ્પોટેડ કેટરપીલર	Maruca testulalis
પીંછીયું કુદુ	પ્લમ મોથ	Exclastic atomosa
સુકા ફળ ડ્રય ફુટ
પાન ખાનારી ઇયળ	લીફ ઇટીંગ કેટરપીલર	Laphygma exigua Hb.
વીવીલ	વીવીલ	Hypera Variabilis
થ્રીપ્સ	થ્રીપ્સ	Toeniothrips distalis
લીલી ઇયળ	ગ્રામ કેટરપીસર	Heliothis armigera H. obsoleta
લીલી – ઘોડીયા ઇયળ	પી સેમી લુપર	Plusia Orichalcea
મોલો	એફીડ	Therioaphis manculate, Acyrthosiphum pisum Amascta moorei
લાલ કાંતરા	રેડ કેટરપીલર	A. albistriga
તીતીધોડા	ગ્રાસ હુપર	Atracomorpha crenulata
રાતા મરી / રાતા તડતડીયા	રેડ પમ્પકીન બીટલ	Aulacophora fevicoltis
તડતડીયા	લીફ હોપર	Empoasca Kerri
કાતરા	હેરી કેટરપીલર	Diacrisia Obliqu
શાકભાજી
બટેટાં
કાપનારી ઇયળ	કટ ર્વોમ	Agrotis ypsilon Rott
તડતડીયાં	લીફ હોપર	Em poasca formosana Paoli
બટેટાની કદી	ટયુબર મોથ	Pthorimaea operculella Z.
મોલો	એફીડ	Myzus persicae Sulz Aphis gossipii Glover
	ઇપીલેયના બીટલ	Epilachna  dedecaotigma M. E. vigincta F
કથરી	માઇટ	Hemitarsonemus latus Banks
થીપ્સ	થીપ્સ	Hercothrips indicus B.
રીંગણાં
ડુંખની ઇયળ	સુટ બોરર	Leucinodes arbonalis g.
પાન વાળનારી ઇયળ	લીફ રોલર	Eublemma oblivacea M.
	ઇપીલેયના બીટલ	Epilachna  dedecaotigma M.
તડતડીયાં	જેસીડ	E. Vigincta F. Empoasca devastenus D.
મોલો	એફીડ	Myzus persicae S.
ચુસીયા	ટીગીડ બગ	Urentius echinus D.
કાકડી, તરબુચ, કંદ પાકો
લાલ અનેકાળા મરીયાં	રેડ એન્ડ બ્લેક પમ્પકીન બીટલ	Aulacophora foveicollis Luca
ફળ માખી	ફ્રુટ કલાય	A.intermedia jacoby, Ceratia Cineta F.
	ઇપીલેયના બીટલ	Lema subividae Jac., Dacus ciliatus Loew. Dacus cucurbitae Cog. Epilachna dodecaotigma M. E.vigincta F.
મોલો	એફીડ	Aphis malvae Koch.
કાંસીયા	બ્લીસ્ટર બીટલ	Lytta spp.
તડતડીયાં	જેસીડ	Empoasca devastenus Dist.
પાન કથરી	માઇટ	Tetransychus telaris L.
ઘોડીયા ઇયળ કોબીની	કેબીજ લુપર	Eotetranychus orientalis Kle
તડતડીયાં	લીફ હોપર	Trichoplusia nl
ભીંડા
ડુંખની ઇયળ	સ્પોટેડ બોલ ર્વોમ	Empoasca devastans Dist.
મોલો	એફીડ	Aphis gossipi Glover.
થીપ્સ	થીપ્સ	Earias fabia Stoll
પાન કથરી	માઇટ	E.insulana Boisd.
ડુંગળી
થીપ્સ	થીપ્સ	Anaphothrips dorsalis H., Tetranychus Sp.
કોબી, ફુલકોબી (ફુલાવર) વર્ગ
મોલો	કેબીજ એફીડ, ગ્રીન પીચ એફીડ	Thrips tabaci L., Brevicaryne brassicae Myzus persicae, Pieris brassicae, Pieris rapae
હીરાની કુંદાની ઇયળ	ડાયમંડ બ્લેક મોથ	Plutella maculipennis
ઘોડીયા ઇયળ કોબીની	કેબીજ લુપર	Trichoplusia ni
કોબીની કુદી	કેબીજ મોથ	Mamestra brassicae
પાન કોરીયું	લીફ માઇનર	Liriomyza brassicae Riley
ફળનાં પાક
ખાટા (લીંબુ વર્ગનાં) ફળ
લીંબુનું પતંગીયુ	લેમન બટરફલાય	Papilio demoleus L.
પાન કોરીય	લીફ માઇનરા	Phyllocnislis Citrella S., Ophideres fullonica L., O.materna L., Achoea janata L., Dialeurodes Citri R. & H
ફળ ચુસીયું /  માખ	કુટ સકીગ મોથ	Toxoptera auranti Boy Toxoptera Citricides Kirk. Schizotetranychus hiinudstanicus
સફેદ માખી	વ્હાઇટ ફલાય	Aleurocanthus spinferus Q.
પાન કથરી	માઇટ	Aleurolobus barodensis Mask. Neomaskellia bergi S Hitst.
લીંબુમા સાયલા	સાઇટ્રસ સાયલા	Diaphornia citri K.
પાન વાળનારી ઇયળ	લીફ રોલર	Tonia Zizyphi Stn.
ફળ માખી	ક્રુટ ફલાય	Dacus Sp.
આંબો / કેરી
આંબાનો મઘીયો	હોપર	Idioscopus spp.
ફળ માખી	ફ્રુટ ફલાય	Dacus spp.
પાન કથરી	માઇટ	Eryophyes mangiferae S.
આંબાનો ચુસીયો	સ્કેલસ	Aspidoitis destructor Sign
મીલી બગ	મીલી બગ	Rastrococcus iceryoides
જામ ફળ
ડુંખ અને ડાળીની ઇયળ	ર્બાક એન્ડ સુટ બોરર	Inderbella quadrinotata Wlk
ફળ માખી	ફ્રુટ ફલાય	Dacus spp.
મીલી બગ	મીલી બગ	Ferrisinia virgata Ckll
જામફળનો ચુસીયો	સ્કેલસ	Pulvinaria psidi Mask
દાડમ
ફળની ઇયળ	ક્રુટ બોરર	Virachola isocrates F.
ડાળી / થડની ઇયળ	ર્બાક બોરર	Inderbella quodrinotata Wlk
પાન ખાનારી ઇયળ	લીફ ઇટીગ કેટરપીલર	Euproctis faterna Moore
પાન કથરી	માઇટ	Tenuipalpus punicae P & B
દ્રાક્ષ
ઢાલીયો	બીટલ	Scelodonta strigicolis M.
થીપ્સ	થીપ્સ	Rhipiphorothrips cruentatus H.
કથરી	માઇટ	Oligonuchus mangiferae R & S
ડાળી/થડ કીડો	સ્ટેમ ર્ગીડલર	Sthenias grisator Fab.
સફરજન
સફરજનનું ચુસીયું	એપલ બ્લોસમ વીવીલ	Anthonomus pomorum
મોલો	એપલ એફીડ	Aphis pomi
ડાધીયું કુદુ	મોટલેડ અંબર મોથ	Erannus defoliaria
લાકડીયા / યુરોપીયન સફરજનની કરવત વાળી માખ	વુડી એપલ શો ફલાય, યુરોપીયન એપલ સો ફલાય	Eriosoma lanigerum Hoplocampa testudinea
નોકર કુંદા	લેકી મોથ	Malacosoma neustria
શિયાળુ કુદુ	વિટર મોથ	Operophtera burmata
પાન ઢાલીયું	બ્રાઉન લીફ બીટલ	Phyllobius oblongua
લઘરૂ કુદુ	જીપ્સી મોથ	Porthetria dispar
સફરજનનું ચુસીયું	એપલ સકર	Psylla mali
સફરજનની કાટીયા કથરી	એપલ રસ્ટ માઇટ	Vasates schlechendali
વન્ય પાક
પાન ઢાલીયું	એડલર લીફ બીટલ	Agelastica alni
દેવદારની ઇયળનું કુદુ	પાઇન લુપર મોથ	Bupalus Piniarius
રૂપાળુ કીટક	ઇર્સ્ટન સ્પ્રુસ ગાલ	Chermes abietis
મોલો	એફીડ
ચુસીયા	ર્લાચ કાસેબીરર	Coleophora laricella
ઢાલીયું.	ડગ્લાસ ફીર બીટલ	Dentroctonus pseudotsugae
કોરનારૂ ઢાલીયું	એનગ્રેવર બીટલ	Ips typographus
નોકર કુંદા	લેકી મોથ	Malcosoma neustria
રૂવાટીદાર ભમરી	કોક્ચફર	Melelontha melolontha
શિયાળુ કુદુ	વિન્ટર મોથ	Operophtera brumata
લધરૂ કુદુ	જીપ્સી મોથ	Porthetria dispar
શોભાના વૃક્ષ/ઝાડ/છોડ
મોલો	એફીડ	Aphids
સફેદ માખી	વ્હાઇટ ફલાય	Bemisia spp.
જીણુ (સૂક્ષ્મ) ચુસીયું	સાઇકલામેન માઇટ	Steneotarsonemus Pallidus
બાગાયતી પાક
કોફી
ચુસીયા	એન્ટેસ્ટીયા બગ	Antestiopsis Spp.
લાંબી સુંઢ વાળા કુદા	કિલયર વિગ હોક મોથ	Cephonodes Hylas
કીનારીવાળી પાંખ વાળા ચુસીયા	લેસ વિગ મોથ	Habrochila Sp.
કોફીની (ફળની) ઇયળ	કોફી બેરી બોરર	Stephanoderes hamperi
ચા
	લુપર કેટરપીલર	Buzura suppresseria
	ટી મોસ્કયુટો	Helopeltis theivora Waterhouse
	Mealy bugs	Pseudococcus comstocki, Pseudococcus cryptus, Rastrococcus spinosus, Rastrococcus iceryoides, Rastrococcus invadens, Rastrococcus spinosus
	Coccids	Saissetia formicarii
	Cut worm
કથરી	માઇટ	Oligonychus coffeae,  Brevipalpus phoenicis,  Acaphylla theae and Calacarus carinatus

પાકમાં એન્ડોસલ્ફાન યુક્ત દવા છાંટવાનું પ્રમાણ 

પાકમાં એન્ડોસલ્ફાન યુક્ત દવા છાંટવાનું પ્રમાણ જીવાતનાં ઉપદ્રવ અને પાકની સ્થિતી, પાક કેટલો ગીચ કે પાંખો છે, તે છોડની સંખ્યા, ઉચાઇ વગેરે ઉપર આધાર રાખે છે. આમ છતાં સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ દવા છાંટવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.

અ	ફળ ઝાડ	૧૨૦ ગ્રામ સક્રિય તત્વ ૧૦૦ લીટર પાણીમાં ભેળવીને અથવા ૨૪૦૦ થી ૩૬૦૦ ગ્રામ સક્રિય તત્વ પ્રતી હેકટર
બ	શાકભાજી	૧૨૦૦ થી ૨૪00 ગ્રામ સક્રિય તત્વ પ્રતી હેકટર
ક	કપાસ	૧૨00 થી ૩000 ગ્રામ સક્રિય તત્વ પ્રતી હેકટર
ડ	શોભાના છોડ	૧૨૦ ગ્રામ સક્રિય તત્વ ૧૦૦ લીટર પાણીમાં ભેળવીને

માહિતી અને પ્રકાશન કેન્દ
્
(ટુક સમયમાં શરૂ થશે)
વિવિધ જંતુનાશકોની વિવિધ જીવાત સામે અસરકારકતા અને કપાસની જીવાતોનાં કુદરતી દુશ્મનાની સલામતી. (વધુ માહિતી માટે અહીં પ્રયત્ન કરો.)